Manja slova Veća slova RSS



Kratak istorijat razvoja i formacijske organizacije crnogorske vojske

Istorija crnogorske vojske stara je koliko i istorija crnogorske državnosti. Štaviše, od vremena vladavine Vojislavljevića, Balšića, Crnojevića i kasnijih crnogorskih vladara, vojska je bila okosnica crnogorske državnosti.

Njen razvoj može se pratiti još od Duklje, preko Tuđemilske bitke 1042. godine, zatim Skadarskih ratova koje su vodili Balšići, u kojima je i poginuo Balša II u borbi kod Berata 1385. godine, predvodeći vojsku u odbrani nezavisnosti.

U borbi za održanje nezavisnosti i slobode, na jačanju vojske radila je i dinastija Crnojevića. Vojni poziv predstavljao je jedno od najznačajnijih kolektivnih vrijednosti tadašnjega crnogorskog društva. Uslovi neprestanoga ratovanja za odbranu svojih teritorija ostavili su snažan trag na njenu (vojnu) organizaciju i karakter. Za Crnu Goru toga vremena možemo reći da je bila poput vojničkog logora, predodređena za vojnički odbrambeni život i gerilu. U takvim okolnostima svaki muškarac sposoban za oružje u slučaju rata bio je vojnik.

Snažna plemenska svijest, plemenski odredi: Sa snažnom plemenskom sviješću, okosnicu crnogorske vojske sačinjavali su plemenski odredi. Na njihovu čelu nalazili su se najčešće knezovi kao glavari plemena. Veća vojna jedinica bila je sastavljena sjedinjavanjem dva ili više plemenskih odreda, koju su sačinjavali borci s prostora jedne nahije, na čelu sa vojvodom ili serdarom kao najvišim vojnim komandantima. Vrhovni komandant crnogorske vojske bio je vladar, odnosno poglavar države. Crnogorskom vojskom do 1852. godine upravljale su vladike, a od proglašenja Knjaževine Crne Gore knjaz, odnosno kasnije kralj.

Do uspostavljanja stalnih vojnih formacija došlo je 1832. godine za vrijeme vladavine Petra II Petrovića kada su formirani Senat, Gvardija i Perjanici. Iako su te instiucije imale prevashodno civilna ovlašćenja i zadatke, imale su podstrijek za brže uobličavanje crnogorske vojske.

Za vrijeme knjaza Danila, 1854. godine, dolazi do prvog pokušaja ustrojstva crnogorske vojske. Vojska je podijeljena na desetine i stotine, na čelu s desečarima (desetarima) i stotinašima, dok su plemenskim jedinicama komandovali novoustanovljeni plemenski kapetani. Navedena lica osim vojne vršila su i civilnu vlast. Vojska je dobila svoja specifična obilježja, svaki vojnik imao je obavezu nošenja na kapi metalnog krsta, zbog čega je ta vojska dobila naziv „krstonosna vojska“. Prema izvršenom vojnom popisu brojala je 9.700 vojnika od 15 do 50 godina starosti i 3.000 vojnika preko 50 godina starosti u rezervi. Donošenjem Danilova zakonika 1855. godine uvedena je vojna obaveza, a i nekoliko drugih članova uređivalo je vojnu materiju. Iste godine formirana je i Garda, jačine 1.000 vojnika (od 1.858. godine) koja je takođe podijeljena na desetine i stotine, na čelu s gardijskim desečarima i stotinašima.

Nastavak reformi pod knjazom, odnosno kraljem Nikolom: Stričevim koracima reforme crnogorske vojske, krenuo je i knjaz Nikola. Na početku njegove vladavine 1863/64. godine izvršen je vojni popis prema kojem je crnogorska vojska brojala 25.000 vojnika, uz mogućnost mobilisanja dodatnih 10.000 vojnika. Ta vojska nije imala rodove, a kvalitetniji razvoj artiljerije otpočeo je 1866. godine, kao i obuka artiljerijskoga oficirskog kadra. Iste godine, otpočela je obuka za pješadijske i artiljerijske oficire na Cetinju. Pješadijsku obuku obavilo je 109, a artiljerijsku 50 pitomaca koji su kasnije u svojim plemenskim jedinicama prenosili stečena znanja.

Prvi artiljerijski oficiri stekli su obrazovanje u inostranstvu, na ruskim i austrijskim vojnim akademijama i njih je do 1875. godine bilo malo. Do preustrojstva vojske i njezina popisa došlo je 1870. godine. Prema tome popisu, Crna Gora je imala 16.700 muškaraca od 16 do 60 godina koji su u slučaju rata postajali vojnici. Uredbom od 1. januara 1871. godine donešena je nova formacija crnogorske vojske, kada su formirane brigade i bataljoni na plemenskoj osnovi. Nahije su obrazovale brigade, plemena bataljone, a sela čete, vodove i poluvodove. Četa se sastojala od 100 do 120 vojnika. Četiri čete sačinjavale su bataljon jačine od 500, do čak 1.000 ljudi, a nekoliko bataljona sačinjavalo je brigadu. Brigadama su komandovali vojvoda, serdar ili komandir, bataljonima najčešće komandir, četama oficiri, a vodovima i poluvodovima desečeri.

Formiranje Ministarstva vojnog: Od 1871. godine činovi u crnogorskoj vojsci su: komandir, potkomandir, oficir, vodnik i desečar. U tome periodu crnogorska vojska sastojala se od šest brigada, 23 bataljona i sedme brigade Garde, sastavljene od šest bataljona, kao i jedne brdske baterije. Brigade crnogorske vojske bile su: Katunska, Hercegovačka, Bjelopavlićka, Riječko-crmnička, Pipersko-bratonožićko-rovačka, Moračko-vasojevićka i brigada Garde. Brigade je sačinjavalo četiri bataljona, osim Pipersko-bratonožićko-rovačke brigade, koja se sastojala od tri bataljona. Svaka od šest brigada davala je jedan bataljon od 500 vojnika koji su sačinjavali brigadu Garde jačine oko 2.000 vojnika. Istom uredbom formirana je i vojna intendantura i vojna muzika.

Planom vojne reforme iz 1872. godine, crnogorska vojska ustrojena je u tri dijela: pješadija, artiljerija i administracija. Planom je predviđeno da se regrutacija vrši svake dvije godine. Vojska je podijeljena na prvu klasu od 17 do 50 godine i drugu klasu preko 50 godina.

Za razvoj crnogorske vojske važna je 1874. godine, kad je u okviru reforme državne uprave formirano odjeljenje (kancelarija) zaduženo za upravljanje vojnim poslovima. To odjeljenje je ustvari preteča Ministarstva vojnog koje je formirano 1879. godine nakon Veljega rata. Nova uredba o organizaciji i popisu crnogorske vojske donešena je 1880. godine. Tada je i uveden ćin brigadira u crnogorskoj vojsci. Po naredbi knjaza Nikole, popis je započeo 1880. godine, a završen u ljeto 1881. godine. Tim popisom crnogorska vojska brojala je 23.678 vojnika s 5 brigadira, 37 komandira, 39 potkomandira, 249 oficira i 254 barjaktara. U tome periodu postojalo je pet brigada jačine 42 bataljona. Ulaskom oslobođenih teritorija u crnogorsko-turskom ratu, u sastav Crne Gore, od ljudstva iz tih teritorija formirane su još četiri brigade, tako da je nakon 1882. godine crnogorska vojska bila sastavljenja od 9 brigada s 58 bataljona. Crnogorsku vojsku sačinjavale su: Katunska, Riječko-crmnička, Primorska, Kučko-zetska, Hercegovačka, Pipersko-bjelopavlićka, Moračka, Vasojevićka i brigada Garde.

Teritorijalna vojna organizacija, Vojni stan: Do nove reorganizacije crnogorske vojske došlo je 1891. godine, kada je uveden princip teritorijalnog vojnog organizovanja vojske, zbog naseljavanja stanovništva u novooslobođenim krajevima. Početkom 1896. godine izvršen je novi vojni popis prema kojem je crnogorska vojska brojala 40.050 vojnika podijeljenih u osam brigada s 49 bataljona i 320 četa.

Za potrebe uvećane crnogorske vojske izgrađen je Vojni stan na Cetinju koji je svečano otvoren 2. avgusta 1896. godine, kad je i formirana Stajaća vojska kao redovna crnogoska vojska, koja je u početku imala jedan bataljon. Po uredbi od 1. septembra 1896. godine služba u Stajaćoj vojsci trajala je četiri mjeseca, tako da se za period od godinu moglo smijeniti tri klase vojnika, a svaki krug službe obuhvatao je oko 500 vojnika. Po okončanju službe u Stajaćoj vojsci čekali su pohađanje Oficirskoga kursa, nakon čega su proizvođeni u čin potporučnika. 

Prvi Zakon o organizaciji Ministarstva vojnog donešen je 1903. godine. Tim aktom propisana je nadležnost Ministarstva vojnog koje je nadležno za organizaciju, mobilizaciju i formaciju vojske, popunjavanje naoružanja i snabdijevanje, nastavu, disciplinu, vojno sudstvo i ljekarstvo. Odlukom ministra vojnog formiran je Vojni savjet za rješavanje važnijih pitanja. U njegov sastav ulazili su ministar vojni, komandant stajaće vojske i načelnici odjeljenja, a po potrebi i šefovi odsjeka. Na osnovu odluka toga savjeta, ministar je preko Državnog savjeta koji je davao svoje mišljenje podnosio prijedlog na usvajanje vladaru. Iste godine došlo je do dopune Stajaće vojske s još jednim bataljonom sa śedištem u Podgorici. Na Cetinju je iste godine osnovana Vojnička škola u koju su na desetomjesečni kurs primani potporučnici prve klase aktivne vojske koji su nakon okončanja kursa proizvođeni u čin poručnika.

Privremeni propisi i uvođenje klasa: Do nove reorganizacije crnogorske vojske došlo je 1906. godine donošenjem Privremenih propisa o uređenju vojske. Tim propisima vojska je podijeljena u tri klase: aktivnu, rezervnu i intendantsku. Crnogorska vojska bila je podijeljenja na brigade kojima su najčešće komandovali brigadiri, bataljone kojima su komandovali komandiri, čete kojima su komandovali potkomandiri, kapetani, poručnici i potporučnici, vodovima vodnici i poluvodovima desetari. Prema teritorijalno-administrativnoj podjeli, uspostavljena je nova podjela brigadnih okruga. Prema formaciji iz 1906. godine crnogorsku vojsku sačinjavalo je 11 brigada s 96 bataljona. Brigade su bile: Katunska, Riječko-crmnička, Primorska, Nikšićka, Vučedolska, Zetska, Spuška, Bjelopavlićka, Kolašinska, Durmitorska i Vasojevićka.

Donošenjem Uredbe o formaciji cjelokupne Vojske Knjaževine Crne Gore 2. septembra 1908. godine došlo je do nove reorganizacije crnogorske vojske. Tom uredbom uspostavljene su divizije kao najveće stalne vojne jedinice. Vojska je bila sastavljena od Vrhovne komande, Ministarstva vojnog, komande viših jedinica (divizije i brigade), rodova vojske (pješadija, artiljerija i pioniri) i pomoćnih rodova. Prema vojnoj formaciji, teritorija Crne Gore podijeljena je na 4 divizijska, 11 brigadnih, 52 bataljonska i 322 četna okruga. Okruzi su nosili nazive mjesta. Divizijski okruzi bilu su: Cetinjski, Nikšićki, Podgorički i Kolašinski. Divizijski okruzi sastojali su se od dva-tri brigadna okruga, brigadni okruzi od četiri do šest bataljonskih okurga, a bataljonski okruzi od tri do osam četnih okruga. Vrhovni zapovjednik bio je Gospodar Crne Gore.

Činovi u crnogorskoj vojci bilu su: potporučnik, poručnik, kapetan, komandir, brigadir i divizijar. U stvari, crnogorska vojska bila je ustrojena u četiri divizije sa śedištem na Cetinju, Nikšiću, Podgorici i Kolašinu. Divizije su bile sastavljene od 2-3 brigade i tri artiljerijske baterije, brigade od 4-6 bataljona i jedne ili više brdskih baterija, a bataljoni od 3-8 četa. Cetinjski divizijski okrug sastojao se od Katunskoga, Riječko-crmničkoga i Primorskoga. Nikšićki divizijski okrug sastojao se od Nikšićkoga, Vučedolskoga i Durmitorskoga brigadnog okruga. Podgorički divizijski okrug sastojao se od Zetskoga, Spuškoga i Bjelopavlićkoga brigadnog okruga. Kolašinski divizijski okrug sastojao se od Kolašinskoga i Vasojevićkoga brigadnog okruga. Zapravo, okruzi su se poklapali s jedinicama koje su nosile iste nazive kao okruzi, što je i dalje u osnovi predstavljalo plemensku organizaciju crnogorske vojske. Od ljudstva sela/varoši formirale su se čete, od ljudstva kapetanija/plemena formirali su se bataljoni, dok su okruzi davali brigadu, a dva-tri okruga sastavljala su diviziju. Jačina jedne divizije iznosila je oko 10.000 vojnika. 

Vojni zakoni: Dalji razvoj crnogorske vojske kao jedne od najvažnijih institucija u državi koja je bila branilac suvereniteta i stožer državne moći, vodio je 1910. godine do donošenja Zakona o ustrojstvu Ministarstva vojnog, Zakona o ustrojstvu Vojske Knjaževine Crne Gore, Zakona o vojnim sudovima i niza drugih propisa koji su uređivali vojnu oblast. U odnosu na propise iz 1908. godine crnogorska vojska je bila podijeljena na rodove oružja i razne struke. Rodovi oružja su pješadijski, artiljerijski i pionerski, a struke su: generalštabna, vojno-inženjerijska, vojno-tehnička, vojno-sudska i intendantska.

U Prvom balkanskom ratu 1912-13. godine crnogorska vojska bila je podijeljena u tri odreda: Primorski, Zetski i Istočni. U Drugom balkanskom ratu 1913. godine crnogorska vojska učestvovala je sa njenim Crnogorskim (Dečanskim) odredom.

Nakon balkanskih ratova u kojima su oslobođeni novi krajevi, crnogorska teritorija je znantno uvećana, što se odrazilo i na formaciju vojske. Na oslobođenim područjima formirane su dvije divizije: Peta divizija sa śedištem u Pljevljima, s Pljevaljskom i Bjelopoljskom brigadom i Šesta divizija, sa śedištem u Peći, koja je bila sastavljena od Pećke, Rožajske i Plavsko-gusinjske brigade.

U Prvom svjetskom ratu crnogorska vojska bila je podijeljena u četiri odreda: Lovćenski, Hercegovački, Starosrbijanski i Sandžački. Kasnije su formirani i Drinski i Kotorski odred.

Crnogorska vojska uoči Prvog svjetskog rata, formacijski, bila je podijeljena u šest divizija s 16 brigada i takva formacija je ostala sve do nestanka Crne Gore kao samostalne države.

Obnovom crnogorske nezavisnosti 21. maja 206. godine formirana je Vojska Crne Gore.